2.2. Podgląd sytuacji w terenie

2.2.1. Przeznaczenie i zasady obsługi podglądu sytuacji w terenie

Podgląd sytuacji w terenie ma postać planu schematycznego posterunku ruchu i przyległych szlaków, na którym pokazywane są faktyczne stany urządzeń srk (zwrotnic, wykolejnic, sygnalizatorów, rogatek) oraz położenie taboru (rys. 2.2.1.). Narzędzie to pozwala na obserwację ruchu pociągów oraz wzrokowe stwierdzanie niezajętości torów czy osygnalizowania składów. Umożliwia ponadto podawanie sygnałów ręcznych, wydawanie rozkazów pisemnych, wykonywanie pewnych czynności na taborze (łączenie, rozłączanie, nadawanie numerów) i na niektórych urządzeniach srk (przestawianie zwrotnic ręcznych, korbowanie napędów) a także ustawianie na torach tarcz D1 (zamknięcie toru) i podkładanie płozów hamulcowych.


Rys. 2.2.1. Podgląd sytuacji w terenie

Widok można przesuwać przy pomocy lewego klawisza myszy oraz przybliżać lub oddalać przy pomocy prawego klawisza myszy. Pole śledzenie składu włącza podążanie widoku za składem o danej nazwie. Nazwa śledzonego składu wybierana jest z listy rozwijanej, obok której pokazywana jest aktualna prędkość składu. Użycie przycisku Centruj widok powoduje ustawienie środka widoku w miejsce wybrane z listy rozwijanej. Kliknięcie prawym klawiszem myszy na niektóre obiekty powoduje otwarcie menu kontekstowego z listą związanych z nimi poleceń. W tabl. 2.2.1. przedstawiono legendę najważniejszych symboli używanych na podglądzie sytuacji w terenie.

Tabl. 2.2.1. Legenda symboli
symbolopissymbolopis
tor niezelektryfikowany (kolor szary)zwrotnica z napędem, położenie "+"
tor zelektryfikowany (kolor czarny)zwrotnica z napędem, położenie pośrednie
tarcza D1 (zamknięcie toru)zwrotnica z napędem, położenie "-"
wskaźnik W4 (miejsce zatrzymania czoła pociągu)zwrotnica z napędem z kontrolą położenia iglic
wskaźnik W5 (granica przetaczania)zwrotnica z napędem i nastawnikiem lokalnym
płóz hamulcowyzwrotnica bez napędu (przestawiana ręcznie)
słupek kilometrowy i hektometrowywykolejnica z napędem, położenie "+"
ukres rozjazdu (miejsce, do którego można zająć tor taborem)wykolejnica z napędem, położenie pośrednie
odcinek izolowany (obwód torowy służący do kontroli niezajętości toru; odcinek po lewej izolowany, odcinek po prawej nieizolowany)wykolejnica z napędem, położenie "-"
czujnik torowysemafor świetlny
rezonator SHPsygnalizator powtarzający
nastawnia elektryczna piętrowatarcza manewrowa
posterunek dróżnika przejazdowego/Skptarcza ostrzegawcza
peron lub rampa ładunkowatarcza ostrzegawcza przejazdowa
przejazd kolejowo-drogowy lub przejście dla pieszychrogatka, sygnalizator przejazdowy

Tabor pokazywany jest w postaci szarych pasów o odpowiedniej długości i szerokości (rys. 2.2.2.). Na czole i końcu składu zaznaczone są sygnały zależne od kierunku i rodzaju jazdy. Skład złożony może być z jednej lub kilku części stanowionych przez wagony, grupy wagonów, pojazdy trakcyjne lub zestawy trakcyjne - części te można rozłączać i łączyć ze sobą w dowolny sposób. Każda część posiada nazwę lub opis, pokazywany na jej środku. Niezależnie od tego nad całym składem pokazywana jest nazwa zawierająca numer pociągu lub opis składu, którą można zmieniać. Czerwone obramowanie składu oznacza jego wykolejenie (wkolejenie lub usunięcie wykolejonego składu możliwe jest tylko w trybie doraźnym, przy pomocy okna Debugowanie).


Rys. 2.2.2. Symbol składu

Wybranie polecenia Otwórz dodatkowe okno podglądu z menu Narzędzia spowoduje otwarcie dodatkowego okna o funkcjonalności identycznej do zakładki Podgląd sytuacji w terenie. Pozwala ono na jednoczesną obserwację podglądu sytuacji w terenie oraz innych zakładek. Zaznaczenie pola powiąż z głównym oknem umieszczonego na tym oknie powoduje powiązanie położenia widoku na obu oknach w sytuacji, gdy są one ustawione obok siebie. Zaznaczenie pola zawsze na wierzchu zapobiega ukrywaniu okna, gdy jest ono ustawione nad głównym oknem. W przypadku zmniejszenia okna pola te są ukrywane. Możliwe jest otwarcie większej liczby dodatkowych okien podglądu, jednak zbyt duża ich liczba spowodować może brak płynności w pracy programu.

2.2.2. Przestawianie zwrotnic i wykolejnic

W wybranych przypadkach przy pomocy podglądu sytuacji w terenie możliwe jest przestawianie zwrotnic i wykolejnic. Istnieje także możliwość zamknięcia zwrotnicy przy pomocy zamka lub spony iglicowej. Polecenia te dostępne są w menu kontekstowym zwrotnicy/wykolejnicy otwieranym poprzez kliknięcie prawym klawiszem myszy na jej symbol (tabl. 2.2.2.).

Tabl. 2.2.2. Polecenia menu kontekstowego zwrotnicy
poleceniefunkcja
Plus,
Minus
1. Przestawianie zwrotnic/wykolejnic ręcznych,
2. Przestawianie zwrotnic/wykolejnic z napędem elektrycznym i nastawnikiem lokalnym, które zostały przekazane do sterowania lokalnego (zakładka Pulpit nastawczy - rozdz. 2.3.2.1.2.).
Korbowanie plus,
Korbowanie minus
Przestawianie zwrotnic/wykolejnic z napędem elektrycznym przy pomocy korby, stosowane w razie usterek uniemożliwiających normalne przestawianie z pulpitu nastawczego.
Załóż zamek/sponę,
Zdejmij zamek/sponę
Zamknięcie zwrotnicy przy pomocy zamka/spony iglicowej i uchylenie tego zamknięcia (tymczasowe zabezpieczenie zwrotnicy przed przestawieniem, stosowane m.in. po rozpruciu zwrotnicy lub w przypadku usterki powodującej brak kontroli położenia zwrotnicy na pulpicie nastawczym).

2.2.3. Ustawianie tarcz D1 i podkładanie płozów hamulcowych

Aby ustawić lub usunąć tarczę D1, oznaczającą zamknięcie toru i zakaz wjazdu, lub podłożyć lub usunąć płóz hamulcowy, należy kliknąć prawym klawiszem myszy w wybrane miejsce toru i wybrać właściwe polecenie z otwartego menu kontekstowego (tabl. 2.2.3.).

Podkładanie płozów hamulcowych ma zastosowanie przy odrzucaniu wagonów (rozdz. 2.2.4.) - po najechaniu na płóz hamulcowy odprzęg zatrzyma się. Nie jest rozróżniany kierunek ustawienia płozu. Po zatrzymaniu odprzęgu płozem hamulcowym przechodzi on w stan zahamowania (analogicznie jak po użyciu polecenia Zahamuj odprzęg - rozdz. 2.2.5.). Nie ma potrzeby ręcznego usuwania płozu.

Tabl. 2.2.3. Polecenia menu kontekstowego toru
poleceniefunkcja
Postaw tarczę D1Ustawienie tarczy D1 na torze.
Usuń tarczę D1Usunięcie tarczy D1 z toru.
Podłóż płóz hamulcowyPodłożenie płozu hamulcowego na torze.
Usuń płóz hamulcowyUsunięcie płozu hamulcowego z toru.

2.2.4. Podawanie sygnałów ręcznych

Kliknięcie prawym klawiszem myszy na symbol składu powoduje otwarcie menu kontekstowego ze związanymi z nim poleceniami. Należą do nich polecenia odpowiadające podawaniu sygnałów ręcznych, używane m.in. podczas wykonywania manewrów, kiedy informacje przekazywane sygnałami na sygnalizatorach przytorowych mogą okazać się niewystarczająco precyzyjne. Niektóre z tych sygnałów posiadają swoje odpowiedniki w radiołączności pociągowej (zakładka Urządzenia łączności - rozdz. 2.4.2.4.). Listę poleceń dostępnych w menu kontekstowym składu przedstawiono w tabl. 2.2.4.

Tabl. 2.2.4. Polecenia menu kontekstowego składu
poleceniefunkcja
<nazwa składu>Zmiana nazwy składu (rozdz. 2.2.5.).
PołączPolecenia związane z łączeniem i rozłączaniem składów (rozdz. 2.2.5.).
Rozłącz
Rozłącz odhamowane
Zahamuj odprzęg
Rd1 "Nakaz jazdy"Polecenie jazdy pociągowej; skład ruszy w kierunku krzyżyka środka widoku.
D2 "Stój"Nakaz zatrzymania się.
Rm1 "Do mnie"Polecenie jazdy manewrowej; skład ruszy w kierunku krzyżyka środka widoku.
Rm2 "Ode mnie"Polecenie jazdy manewrowej; skład ruszy w kierunku od krzyżyka środka widoku.
Rm3 "Zwolnij"Polecenie zmniejszenia prędkości jazdy manewrowej o połowę (polecenie to może być pomocne gdy zaistnieje potrzeba dokładnego zatrzymania składu w określonym miejscu).
Rm4 "Stój"Nakaz zatrzymania się.
Rm5 "Odrzucić"Polecenie odrzucenia grupy wagonów (po jego otrzymaniu pojazd trakcyjny rozpędzi się do ok. 20 km/h pchając grupę wagonów odłączoną uprzednio poleceniem Rozłącz odhamowane, po czym zatrzyma się).
Rm6 "Docisnąć"Polecenie dosunięcia się do składu stojącego w pobliżu w celu umożliwienia sprzęgnięcia.
Manewr za S1/Ms1...Zezwolenie na jazdę manewrową za sygnał zabraniający na sygnalizatorze przytorowym; nazwa sygnalizatora wprowadzana jest w oknie dialogowym (bez dodatkowych oznaczeń, takich jak "1/2", "m" itp.).
Manewr za W5Zezwolenie na jazdę manewrową za wskaźnik W5 (uwaga: w większości przypadków zezwolenie takie należy podać w rozkazie pisemnym "S" - rozdz. 2.2.6.2.).
Rozkaz pisemny "O"...Polecenia związane z doręczaniem rozkazów pisemnych (rozdz. 2.2.6.).
Rozkaz pisemny "S"...
Rozkaz pisemny "N"...
Odwołaj poleceniaDodatkowe polecenie, powodujące unieważnienie wydanego wcześniej zezwolenia na jazdę manewrową za sygnał zabraniający lub wskaźnik W5, a także rozkazów pisemnych.

UWAGA!
Kierunek jazdy po otrzymaniu sygnałów Rd1, Rm1 oraz Rm2 określany jest na podstawie położenia krzyżyka środka widoku względem składu (po otrzymaniu sygnałów Rd1 i Rm1 skład ruszy w kierunku krzyżyka, po otrzymaniu sygnału Rm2 w kierunku przeciwnym).

Jeżeli sygnał D2 lub Rm4 podany zostanie w chwili gdy dla danego składu wyświetlany jest sygnał zezwalający na sygnalizatorze przytorowym, skład nie ruszy ponownie dopóki nie otrzyma sygnału Rd1 lub Rm1/Rm2.

W przypadku manewrowania w rejonie niewyposażonym w sygnalizatory manewrowe skład będzie się samoczynnie zatrzymywał w wybranych miejscach (np. przed rozjazdami), oczekując polecenia dalszej jazdy.

2.2.5. Łączenie i rozłączanie taboru, nadawanie numerów pociągów

UWAGA!
Ze względu na ograniczenia programu łączenie i rozłączanie taboru a także kierowanie całą pracą manewrową jest w programie obowiązkiem użytkownika, a nie drużyny manewrowej.

Aby połączyć dwa składy, należy ustawić je na jednym torze blisko siebie, podać jednemu z nich (lub składowi z pojazdem trakcyjnym) sygnał Rm6 "Docisnąć" wybierając polecenie Rm6 "Docisnąć" z jego menu kontekstowego, a następnie - gdy oba składy zetkną się ze sobą - kliknąć prawym klawiszem myszy w miejsce łączenia i wybrać z otwartego menu kontekstowego polecenie Połącz.

Aby rozłączyć skład, należy kliknąć prawym klawiszem myszy pomiędzy części składu przeznaczone do rozłączenia i wybrać z otwartego menu kontekstowego polecenie Rozłącz.

Wybór polecenia Rozłącz odhamowane spowoduje, że odłączona grupa wagonów nie będzie zahamowana, dzięki czemu możliwe będzie jej odrzucenie poprzez podanie sygnału Rm5 "Odrzucić" poleceniem Rm5 "Odrzucić". Zahamowanie odhamowanej grupy wagonów w celu umożliwienia połączenia dokonywane jest poleceniem Zahamuj odprzęg, a w celu zatrzymania w wyznaczonym miejscu - poprzez podłożenie płozu hamulcowego (rozdz. 2.2.3.).

Podczas łącznia i rozłączania program nadaje składom tymczasowe nazwy, takie jak "MANEWR x", "WAGONY x", "ODPRZĘG x", "WAGONY OD <numer poc.>" lub "LOK OD <numer poc.>", gdzie x - kolejne liczby.

UWAGA!
Przed wyprawieniem pociągu uruchamianego lub pociągu, którego skład był zmieniany należy zmienić jego nazwę na właściwy numer pociągu. Wyprawienie pociągu z niewłaściwą nazwą może spowodować brak przyjazdu następnego pociągu w obiegu danego składu lub inne nieprawidłowości w działaniu programu.

Zmiana nazwy składu odbywa się przez kliknięcie prawym klawiszem myszy na symbol składu i wybór z menu kontekstowego pierwszego pola, zawierającego aktualną nazwę - wyświetlone zostanie wówczas okno dialogowe, w którym należy wprowadzić nową nazwę (numer pociągu). Nie należy wprowadzać oprócz numeru oznaczeń rodzaju pociągu, takich jak "EX", "TLK", "luzem" itp. W niektórych przypadkach, gdy skład przyjeżdżającego pociągu przechodzi na inny pociąg i nie jest zmieniany, nowy numer nadany zostanie automatycznie, o czym poinformuje odpowiedni komunikat.

2.2.6. Doręczanie rozkazów pisemnych

Rozkazy pisemne są dokumentami przekazywanymi maszyniście, informującymi o potrzebie zachowania szczególnej ostrożności lub ograniczenia prędkości jazdy, o zezwoleniu na jazdę w szczególnych warunkach i o innych okolicznościach, które mają wpływ na bezpieczeństwo lub prawidłowość ruchu.

W programie odwzorowano rozkazy pisemne "O" (R307), "S" (R305) oraz "N" (R306). Aby doręczyć rozkaz pisemny, należy kliknąć prawym klawiszem myszy na skład pociągu i wybrać z menu kontekstowego jedno z poleceń Rozkaz pisemny "O", Rozkaz pisemny "S" lub Rozkaz pisemny "N", co spowoduje otwarcie formularza służącego do wprowadzenia treści rozkazu (rys. 2.2.3.). Istnieje również możliwość przekazania treści rozkazu przy pomocy urządzeń radiołączności pociągowej (zakładka Urządzenia łączności - rozdz. 2.4.2.5.) - sposób wprowadzania treści rozkazu jest wówczas analogiczny. Polecenia i informacje wydane w formie rozkazów pisemnych można anulować, używając polecenia Odwołaj polecenia wybranego z menu kontekstowego składu (uwaga: odwołane zostaną wszystkie rozkazy, a także zezwolenia na jazdę manewrową za sygnał zabraniający lub wskaźnik W5).


Rys. 2.2.3. Formularze rozkazów pisemnych "O", "S" oraz "N" (skrót j.o. - jechać ostrożnie)

UWAGA!
W formularzach rozkazów jedynie część pól ma wpływ na symulację. Pozostałe, do których należą np. powody ograniczenia prędkości czy informacje wpisane do rubryki inne, są ignorowane przez program.

UWAGA!
Przed wjazdem/wyjazdem na rozkaz pisemny na szlak z blokadą półsamoczynną należy pamiętać o awaryjnej obsłudze tej blokady przy pomocy przycisków dPo lub dKo (zakładka Pulpit nastawczy - rozdz. 2.3.3.).

Wydane rozkazy (zarówno poleceniami z menu kontekstowego składu, jak i poprzez radiołączność pociągową) są archiwizowane w programie i istnieje możliwość ich późniejszego podglądu - w tym celu należy wybrać polecenie Archiwum rozkazów pisemnych... z menu Narzędzia. W otwartym oknie widoczna jest lista rozkazów wraz z ich numerami, numerami pociągów i dniem oraz godziną wydania. Wybór danego rozkazu i użycie przycisku Pokaż powoduje otwarcie formularza analogicznego do formularza używanego przy wypełnianiu rozkazu, jednak bez możliwości edycji. Użycie przycisku Wyczyść spowoduje usunięcie wszystkich rozkazów z archiwum. Nazwiska maszynistów używane w rozkazach wybierane są w sposób losowy, a ewentualne zbieżności nie są zamierzone.

2.2.6.1. Rozkaz pisemny "O"

Przy pomocy rozkazu pisemnego "O" wydaje się m.in. następujące polecenia i informacje:

  • polecenie ostrożnej jazdy z powodu robót torowych,
  • polecenie ostrożnej jazdy z powodu jazdy po torze szlaku dwutorowego w kierunku zasadniczym, jeżeli prowadzony jest po nim ruch dwukierunkowy a blokada liniowa nie jest przystosowana do takiego ruchu,
  • polecenie ostrożnej jazdy ze zmniejszeniem prędkości z powodu stanu nawierzchni/urządzeń srk/sieci trakcyjnej, niezawiadomienia dróżnika przejazdowego o jeździe pociągu, usterki urządzeń na przejeździe itp.,
  • polecenie ostrożnej jazdy ze zmniejszeniem prędkości z powodu wjazdu na tor częściowo zajęty.

2.2.6.2. Rozkaz pisemny "S"

Przy pomocy rozkazu pisemnego "S" wydaje się m.in. następujące polecenia i informacje:

  • zezwolenie na przejechanie obok semafora wskazującego sygnał "Stój", sygnał wątpliwy lub nieoświetlonego, o ile nie można podać sygnału zastępczego lub zezwolenie na wyjazd z toru bez semafora wyjazdowego, a także informację, czy zezwolenie ważne jest po otrzymaniu sygnału Rd1 "Nakaz jazdy" czy też bez otrzymania tego sygnału,
  • zezwolenie na jazdę manewrową taboru w kierunku szlaku, poza ustaloną granicę przetaczania - z wyjątkiem wyjazdu na tor prawy szlaku dwutorowego, jeżeli nie jest po nim prowadzony ruch dwukierunkowy (w takim wypadku wystarczy zezwolenie wydane poleceniem Manewr za W5),
  • polecenie jazdy na zamknięty tor szlakowy,
  • polecenie jazdy do kilometra na szlaku i z powrotem,
  • polecenie nieprzewidzianego rozkładem jazdy zatrzymania na szlaku,
  • informację o tym, że w czasie prowadzenia ruchu w odstępie posterunków następczych sygnały na samoczynnych semaforach odstępowych są nieważne.

Jeżeli jednocześnie istnieje potrzeba wydania poleceń wydawanych zasadniczo rozkazem pisemnym "O", można zawrzeć te polecenia w rozkazie pisemnym "S", używając do tego dodatkowych pól rozwijanych przyciskiem Ograniczenia >>.

UWAGA!
W przypadku jazdy z toru bez semafora wyjazdowego, gdy rozkaz ważny jest bez otrzymania sygnału Rd1 "Nakaz jazdy", skład wybierze kierunek jazdy na podstawie ułożenia drogi przebiegu lub umiejscowienia pojazdu trakcyjnego w składzie - należy uważać aby omyłkowo nie został wyprawiony w niewłaściwym kierunku.

2.2.6.3. Rozkaz pisemny "N"

Przy pomocy rozkazu pisemnego "N" wydaje się m.in. następujące polecenia i informacje:

  • zezwolenie na przejechanie obok semafora wskazującego sygnał "Stój", sygnał wątpliwy lub nieoświetlonego, o ile nie można podać sygnału zastępczego ze wskaźnikiem W24 lub zezwolenie na wyjazd z toru bez semafora wyjazdowego na tor szlakowy lewy, a także informację, czy zezwolenie ważne jest po otrzymaniu sygnału Rd1 "Nakaz jazdy" czy też bez otrzymania tego sygnału,
  • informację o zamknięciu toru szlakowego i o wprowadzeniu ruchu jednotorowego dwukierunkowego,
  • informację o tym, co będzie zezwoleniem na wjazd pociągu z toru szlakowego lewego, jeżeli wjazd ten nie odbędzie się na sygnał zezwalający lub sygnał zastępczy.

Jeżeli jednocześnie istnieje potrzeba wydania poleceń wydawanych zasadniczo rozkazem pisemnym "O", można zawrzeć te polecenia w rozkazie pisemnym "N", używając do tego dodatkowych pól rozwijanych przyciskiem Ograniczenia >>.

UWAGA!
W przypadku jazdy z toru bez semafora wyjazdowego, gdy rozkaz ważny jest bez otrzymania sygnału Rd1 "Nakaz jazdy", skład wybierze kierunek jazdy na podstawie ułożenia drogi przebiegu lub umiejscowienia pojazdu trakcyjnego w składzie - należy uważać aby omyłkowo nie został wyprawiony w niewłaściwym kierunku.